Naucz się grać w szachy

Czym są szachy?

Zasady, figury, cel i historia gry

Szachy to gra strategiczna dla dwóch graczy na szachownicy z 64 polami. Każda strona dowodzi szesnastoma figurami sześciu rodzajów, gracze wykonują po jednym ruchu na zmianę, a wygrywa ten, kto osaczy króla przeciwnika tak, że nie może on uniknąć bicia: to mat. Nic nie jest ukryte i nic nie zależy od rzutu kostką, więc wygrywają lepsze decyzje. Na tej stronie poznasz szachownicę, figury, cel gry, jej pochodzenie, przebieg partii od pierwszego do ostatniego ruchu i sposób, w jaki możesz zagrać już dziś.

Wprowadzenie

Dwóch graczy siada naprzeciw siebie przy szachownicy osiem na osiem. Jeden gra białymi, drugi czarnymi, a białe zaczynają. W każdym ruchu przesuwasz dokładnie jedną figurę. Jedynym wyjątkiem jest roszada, w której król i wieża ruszają się razem. Jeśli twoja figura stanie na polu zajętym przez figurę przeciwnika, następuje bicie i ta figura schodzi z szachownicy. Każdy z sześciu rodzajów figur porusza się inaczej i właśnie na tym polega cała gra: skoczek skacze, goniec sunie po przekątnych, a pion posuwa się powoli do przodu, pole po polu.

Tu nie ma miejsca na szczęście. Obaj gracze cały czas widzą wszystko, co dzieje się na szachownicy, więc o wyniku partii decyduje tylko jakość podjętych decyzji. Zasad nauczysz się w około trzydzieści minut: sześć rodzajów figur, trzy ruchy specjalne, jeden cel. Liczba możliwych partii, według szacunku Shannona około 10 do potęgi 120, jest większa niż liczba atomów w obserwowalnym wszechświecie (około 10 do potęgi 80), więc żadnemu graczowi nigdy nie zabraknie nowych pozycji.

Szachownica i sześć rodzajów figur

Pozycja początkowa partii szachów: osiem pionów przed każdą armią, wieże w narożnikach, dalej skoczki, gońce i hetman na polu swojego koloru obok króla
Pozycja początkowa: po szesnaście figur na stronę, każdy hetman stoi na polu swojego koloru.

Szachownica ma 64 pola, na przemian jasne i ciemne, ustawione tak, aby każdy gracz miał jasne pole w prawym rogu. Kolumny to linie, oznaczone literami od a do h. Wiersze to rzędy, ponumerowane od 1 do 8, licząc od strony białych. Każdy gracz zaczyna z takimi samymi szesnastoma figurami na dwóch najbliższych rzędach: z przodu osiem pionów, a za nimi dwie wieże w rogach, dwa skoczki, dwa gońce, hetman i król.

  1. 1.Król: rusza się o jedno pole w dowolnym kierunku. Nigdy nie zostaje zbity i jest jedyną figurą, której nie możesz stracić.
  2. 2.Hetman: rusza się o dowolną liczbę pól wzdłuż rzędu, linii lub przekątnej. To najsilniejsza figura na szachownicy.
  3. 3.Wieża: rusza się o dowolną liczbę pól wzdłuż rzędów i linii. Każda strona ma dwie, na starcie stoją w rogach.
  4. 4.Goniec: rusza się o dowolną liczbę pól po przekątnych. Każda strona ma jednego na jasnych polach i jednego na ciemnych, i żaden z nich nigdy nie zmienia koloru pól.
  5. 5.Skoczek: rusza się w kształcie litery L, dwa pola w jedną stronę i jedno w bok. To jedyna figura, która przeskakuje nad innymi.
  6. 6.Pion: rusza się o jedno pole do przodu albo o dwa z pola startowego, bije o jedno pole na ukos do przodu, nigdy nie cofa się, a gdy dojdzie do końca szachownicy, zamienia się w hetmana, wieżę, gońca lub skoczka.

Instrukcję z diagramem do każdego kroku znajdziesz w poradniku ustawienie szachownicy, a przewodnik o tym, ile warta jest każda figura przy wymianie (pion 1, skoczek i goniec 3, wieża 5, hetman 9), znajdziesz w artykule wartość figur szachowych.

Cel gry: mat

Mat na ostatnim rzędzie: biała wieża na a8 atakuje czarnego króla na g8 wzdłuż ósmego rzędu, piony na f7, g7 i h7 zamykają każde pole ucieczki, a żadna czarna figura nie może się zasłonić ani zbić wieży
Mat na ostatnim rzędzie: wieża atakuje króla, a jego własne piony zamykają mu każdą drogę ucieczki.

Króla nigdy się naprawdę nie bije. Gdy król jest atakowany, mówimy, że jest szach, a gracz musi od razu się przed nim obronić na jeden z trzech sposobów: przesunąć króla na bezpieczne pole, zasłonić go figurą albo zbić atakującą figurę. Gdy żaden z tych trzech sposobów nie jest możliwy, król dostaje mata i partia się kończy. Szachownica pokazuje najprostszy przykład. Wieża białych na a8 atakuje czarnego króla wzdłuż ostatniego rzędu, piony na f7, g7 i h7 zajmują jego pola ucieczki, a czarne nie mają niczego, czym mogłyby zasłonić rząd albo zbić wieżę. Mat, koniec partii.

Partia może też skończyć się remisem. Najczęstsze przypadki: obaj gracze się na niego zgadzają; ta sama pozycja powtarza się trzy razy; mija pięćdziesiąt ruchów bez bicia i bez ruchu pionem; żadnej ze stron nie zostało dość materiału, by dać mata; albo strona, która ma ruch, nie ma żadnego legalnego ruchu, ale nie jest w szachu, czyli pat. Pat zdarza się najczęściej wtedy, gdy wygrywająca strona ma hetmana obok samotnego króla przeciwnika: przed każdym ruchem hetmanem policz legalne pola króla przeciwnika i zostaw mu przynajmniej jedno, dopóki mat nie stanie na szachownicy. Artykuł pat a mat pokazuje różnicę na diagramach.

Krótka historia

Najstarsze pisemne wzmianki o tej grze pochodzą z początku siódmego wieku. Opisują czaturangę, w którą grano w Indiach na planszy osiem na osiem. Jej sanskrycka nazwa oznacza cztery rodzaje wojsk: piechotę, jazdę, słonie i rydwany, czyli przodków piona, skoczka, gońca i wieży. Historycy długo zgadzali się, że gra powstała w północno-zachodnich Indiach na początku lat 600. Nowsze badania podważyły to przekonanie, ale nie znaleziono żadnego starszego źródła. Perski tekst z tamtych czasów, Czatrang-namak, opowiada, jak gra dotarła na dwór Sasanidów za panowania Chosrowa I, gdzie przyjęła nazwę czatrang.

Po arabskim podboju Persji w siódmym wieku gra stała się szatrandżem i razem z kupcami i uczonymi dotarła przez Afrykę Północną do Hiszpanii i Włoch. Tą samą drogą przyszły słowa szach, szachy i mat: szah to po persku król, a szah mat oznacza, że król jest bezradny. Najstarszy znany podręcznik szachowy, Kitab asz-szatrandż autorstwa al-Adliego, powstał po arabsku około roku 840.

Średniowieczne szachy w Europie były powolne: hetman ruszał się o jedno pole na ukos, a goniec dokładnie o dwa. Współczesne ruchy pojawiły się w Walencji w Hiszpanii około roku 1475, gdy hetman i goniec zyskali dalekosiężną siłę, a piony możliwość ruchu o dwa pola na starcie. Nowa gra rozeszła się po Włoszech i Francji, a po kilku poprawkach (roszada, bicie w przelocie i promocja w dzisiejszej formie) stała się grą, w którą gramy dziś. Zasady zostały w pełni ujednolicone pod koniec dziewiętnastego wieku.

Zorganizowane szachy to wynalazek dziewiętnastego wieku. Wilhelm Steinitz pokonał Johannesa Zukertorta w 1886 roku w meczu uznawanym za pierwszy oficjalny mecz o mistrzostwo świata. FIDE, światowa federacja szachowa, powstała w Paryżu w 1924 roku, aby zorganizować pierwszą olimpiadę szachową, a dziś zarządza mistrzostwami świata i systemem rankingowym. Pierwszy internetowy serwer szachowy ruszył w 1992 roku i dziś większość partii na świecie rozgrywa się online. W 2024 roku tytuł wrócił do kraju, w którym gra się narodziła: mistrzem świata został Gukesh Dommaraju z Indii. Daty w tej części podajemy za książką Murraya A History of Chess (1913) i późniejszymi badaniami.

Jak przebiega partia

Każda partia przechodzi przez te same trzy fazy, bez względu na poziom graczy. W otwarciu, czyli mniej więcej przez pierwsze dziesięć ruchów, obaj gracze wyprowadzają figury z ostatniego rzędu, walczą o cztery centralne pola i chowają króla za pomocą roszady. W grze środkowej armie są już w kontakcie: figury giną i przechodzą z rąk do rąk, rusza atak, a większość partii początkujących rozstrzyga się właśnie tutaj, bo ktoś zostawia figurę tam, gdzie można ją zabrać za darmo. W końcówce zostaje niewiele figur, król wychodzi do walki, a piony maszerują w stronę promocji.

Partie turniejowe gra się na zegarze. Każdy gracz ma określony czas na wszystkie swoje ruchy, a kto go przekroczy, przegrywa. Podział FIDE: w blitzu każdy gracz ma dziesięć minut lub mniej, w szachach szybkich (rapid) ponad dziesięć i poniżej sześćdziesięciu, a w klasycznych godzinę lub więcej. Każdy ruch można zapisać w notacji algebraicznej, na przykład Nf3 oznacza skoczka, który staje na polu f3, więc każdą rozegraną kiedykolwiek partię da się odtworzyć z krótkiego zapisu. Notacja szachowa wyjaśnia cały system.

Jak zacząć już dziś

Do pierwszej partii nie potrzebujesz kompletu szachów ani lekcji. Zainstaluj Zapp Chess ze sklepu Google Play albo ze sklepu App Store. Partie w Zapp zaczynają się od starannie wybranej pozycji z gry środkowej, w której figury są już rozwinięte, a wygrywa ten, kto pierwszy zdobędzie dwa punkty przewagi materialnej. Dlatego partia trwa kilka minut i całkowicie pomija wyuczone na pamięć ruchy otwarcia. Dwie osoby z jednym telefonem mogą użyć w aplikacji trybu gry na zmianę i wykonywać ruchy po kolei na tym samym ekranie.

Potem ucz się w tej kolejności: jak grać w szachy dla początkujących pokazuje każdą zasadę na szachownicy, na której możesz sam przesuwać figury, zasady gry w szachy zbierają wszystkie przepisy w jednym miejscu, gdy chcesz coś sprawdzić, strategie szachowe dla początkujących dają pięć planów na pierwsze partie, a otwarcia szachowe dla początkujących omawiają pierwsze dziesięć ruchów. Gdy zechcesz przeanalizować rozegraną partię, darmowa szachownica analityczna uruchamia Stockfisha w Twojej przeglądarce.

Najczęstsze pytania o szachy

Czym są szachy w prostych słowach?

Szachy to gra planszowa dla dwóch graczy na szachownicy z 64 polami. Każdy gracz ma szesnaście figur, które poruszają się na różne sposoby. Gracze wykonują ruchy na zmianę, za każdym razem jedną figurą, a wygrywa ten, kto osaczy króla przeciwnika tak, że nie może on uniknąć bicia. Nic nie jest ukryte i nie ma rzutów kostką: obaj gracze widzą całą szachownicę, więc wygrywają lepsze decyzje.

Skąd pochodzą szachy?

Najstarsze pisemne wzmianki pochodzą z początku siódmego wieku i wskazują na Indie, gdzie grano w grę zwaną czaturanga na planszy osiem na osiem. Do Persji dotarła jako czatrang, do świata arabskiego jako szatrandż, a do Europy przez Hiszpanię i Włochy, gdzie około 1475 roku pojawiły się współczesne ruchy hetmana i gońca.

Jaki jest cel gry w szachy?

Mat, czyli taki atak na wrogiego króla, że nie może on uniknąć bicia. Zbijanie figur po drodze pomaga, bo z większą armią łatwiej dać mata, ale partii nie wygrywa się liczbą zbitych figur. Jeśli żaden z graczy nie może wymusić mata, partia kończy się remisem.

Ile trwa partia szachów?

Tyle, ile ustalą gracze. Towarzyska partia bez zegara trwa zwykle od dziesięciu minut do godziny. Partie online to wszystko od jednominutowego bulleta do dziesięciominutowego rapida, a partia w Zapp Chess zaczyna się w grze środkowej i kończy, gdy jeden z graczy zdobędzie dwa punkty przewagi materialnej, więc większość trwa kilka minut.

Czy szachy są trudne do nauczenia?

Zasady opanujesz w jedno popołudnie: sześć sposobów poruszania się figur, trzy specjalne ruchy (roszada, bicie w przelocie i promocja) oraz znaczenie szacha, mata i pata. Dobra gra wymaga więcej czasu, ale pierwszy duży postęp, czyli przestajesz zostawiać figury tam, gdzie można je zabrać za darmo, przychodzi po kilkudziesięciu partiach.

Czy mogę grać w szachy za darmo?

Tak. Aplikację Zapp Chess zainstalujesz za darmo z Google Play i App Store, a każda partia w niej jest darmowa.

Czytaj dalej: jak grać w szachy dla początkujących, wszystkie zasady w siedmiu krokach oraz ustawienie szachownicy krok po kroku.

Więcej poradników szachowych: Wszystkie poradniki szachowe · Zasady gry w szachy

Ta strona w innych językach: English · Deutsch · Tiếng Việt · Русский · ไทย · Italiano · Türkçe · Español · Português

Zapp Chess

Darmowa aplikacja do szybkich szachów · ★ 4.5· ★ 4.4

ZainstalujZainstaluj